Σιγά μην τους τα δώσω…

    [...] Και βέβαια, η διαφήμιση μας διδάσκει ηθική, αλλά από άλλους δρόμους και με άλλους τρόπους. Μας εθίζει στην ηθική της επιβολής, της «νίκης» του κέρδους, της φιλαυτίας και της μισανθρωπίας. Τυπικότατο δείγμα, δύο εντελώς πρόσφατα διαφημιστικά «τηλεδράματα» τυχερού παιχνιδιού: Στη μια περίπτωση κάποια γιαγιά και στην άλλη ένα ζευγάρι κερδίζουν επιτέλους «τα εκατομμύρια των ονείρων τους», χάρη στην εύνοια της ξυστής τύχης. Ξαφνιασμένοι ακόμη (δηλαδή, όντας ακόμη εντός εαυτού), καταπιάνονται με τη διανομή των κερδών σε συγγενείς και φίλους: τόσα θα πάρει το ένα παιδί, τόσα το άλλο, τόσα τα εγγόνια, τόσα τ’ αδέρφια, να μη μείνει κανένας παραπονεμένος, να μη μείνει κανένας απρόσκλητος στην καλή την ώρα.

Γρήγορα όμως η επαφή των χεριών τους με τα «σπαρταριστά» πεντοχίλιαρα τους καθιστά έξαλλους, αφού τους κλέβει τον αυθεντικό τους εαυτό, τους κλέβει δηλαδή τους συγγενείς και τους φίλους. Παραζαλισμένοι από την Κίρκη των χρημάτων, μεταμορφώνονται σταδιακά και τελικά διακόπτουν τη νοητή διανομή και λένε το μεγάλο όχι: «Σιγά μην τους τα δώσω…». Το χαιρέκακο γελάκι που συνοδεύει αυτή την απόφαση τους αποκαλύπτει ότι αισθάνονται απολύτως ικανοποιημένοι από την έγκαιρη ανάνηψη τους, χάρη στην οποία διασώθηκαν από την ανοησία της σπατάλης, από τη φρίκη της φιλίας, από το έγκλημα της γενναιοδωρίας – από τον κατά βάθος εαυτό τους εντέλει.

«Σιγά μην τους τα δώσω…». Έτσι απλά, απλούστατα, με πέντε λέξεις που η σημασία τους προτείνεται σαν φυσική, δίκαιη και αυτονόητη, καταπατούνται αισθήματα, περιφρονούνται δεσμοί καρδιακοί, νοθεύεται το αίμα και καταλύονται οι σχέσεις που αυτό καθιερώνει. Υψώνονται λοιπόν (και βέβαια, όχι ανεπαισθήτως παρά εν γνώσει και υπερηφάνως) τείχη γύρω από τον τυχερό, που θα τον χωρίσουν από το πλήθος των δικών του, από την ανάγκη τους αλλά και από την αγάπη τους.

Το ολιγόλεκτο – δήθεν χαριτωμένο – διαφημιστικό σλόγκαν δεν πρωτοτυπεί βέβαια, απλώς παραδίδει σε μορφή εύπεπτη μιαν ολόκληρη τεχνική βίου. Το εκπεμπόμενο ιδεολογικό μήνυμα δεν έχει τη δυνατότητα να αιφνιδιάσει ή να ξενίσει το ανθρώπινο περιβάλλον, το οποίο εμφανίζεται ήδη έτοιμο να το υποδεχθεί και να το ενστερνιστεί, χάρη και στην έντονη προεργασία που έχει υποστεί από τους πολιτικού, τις συντεχνίες και τα είδωλα που ασταμάτητα παράγει και ακόρεστα καταναλώνει η γυάλινη οθόνη. Το μοντέλο της «νέας εποχής» – τις ενσαρκώσεις του οποίου τις βλέπουμε και τις ακούμε να κηρύσσουν τα νεοκυνικά διδάγματα τους από ποικίλα πόστα-, δεν συγχωρεί την ευαισθησία, τη γεναιότητα και το δόσιμο, αλλά προτείνει σαν θεμελιακή προϋπόθεση της επιτυχίας τον έρωτα του εγώ και την εχθρότητα προς τους άλλους. Αλλά ποιες κοινωνίες, ποιες κοινότητες ανθρώπων μπορεί να συστήσει η «ωμοθυμία»;

 

Από την εφημερίδα Καθημερινή

Άγνωστες Λέξεις:

εθίζει = συνηθίζει | φιλαυτία = αλαζωνία, εγωισμός | μιασανθρωπία = αντιπάθεια, έχθρα προς τον συνάνθρωπο μου | εύνοια = συμπάθεια, βοήθεια | χαιρέκακο = χαίρεται για τη δυστυχία/το κακό των άλλων | ανάνηψη = μετάνεια, νηφαλιότητα | νοθεύω = παραποιώ | καταλύονται = καταστρέφονται | ανεπαισθήτως = χωρίς να τον αισθανόμαστε, αυτός που δεν τον καταλαβαίνω | ολιγόλεκτο = αυτός που λέει λίγα | εύπεπτος = ευκολοχόνευτος | ενστερνιστώ = αποδέχομαι, υπηρετώ με πάθος | συντεχνίες = ομάδα από επαγγελματίες | ακόρεστα = δεν χορτένεται | νεοκυνικά = σκληρά | θεμελιακή = βασική, ριζική | ωμοθυμία = απανθρωπιά ≠ ομοθυμία = συνεργασία

Ανάπτυξη του κειμένου: Παραγωγική, γιατί προηγείται η δήλωση της κύριας θέσης και ακολουθεί το υλικό της ανάπτυξης.

Πλαγιότιτλοι:

1. Παράγραφος: Η ηθική που επιβάλλει η διαφήμιση.
2. Παράγραφος: Η μεταστροφή της γνώμης των τυχερών παιχνιδιών.
3. Παράγραφος: Η κατάλυση των ανθρώπινων σχέσεων.
4. Παράγραφος: Η διαφήμιση στην υπηρεσία του νέου ιδεολογικού κλίματος.

Περίληψη (Ορισμός)

Ορισμός

Η περίληψη κειμένου είναι μια προσπάθεια ανεύρεσης των κύριων σημείω – ιδεών ενός κειμένου και η συνοπτική απόδοση του με σκοπό:

• α) την κατανόηση και οικειοποίηση του αρχικού κειμένου.
• β) τη διάκριση του ουσιώδους από το επουσιώδες όσον αφορά στο περιεχόμενο, αλλά και στη γλώσσα του κειμένου.
• γ) τη σύνθεση των ουσιώδων στοιχείων, ώστε να αοτελούν ένα πλήρες και άρτιο νέο κείμενο με συνοχή και συνεκτικότητα.

Πως συντάσσεται η περίληψη

Η πρώτη απαίτηση για τη γραφή μιας περίληψης είναι, φυσικά, η προσεκτική ανάγνωση του κειμένου, που σκοπεύει στην ανεύρεση άγνωστων λέξεων και στοιχείων, στην παρακολούθηση της σειράς των γεγονότων και των ιδεών και στην υπογράμμιση λέξεων ή φράσεων που αποτελούν “κλειδιά” για το νόημα του κειμένου.

Μετά την πρώτη ανάγνωση ακολουθεί η μελέτη της δομής του αρχικού κειμένου. Στοιχεία όπως ο χωρισμός των παραγράφων, οι χρονικοί, τοπικοί και αιτιακοί προσδιορισμοί, η χρήση επιρρηματικών και επεξηγηματικών προτάσεων, βοηθούν στη βαθύτερη κατανόηση των νοημάτων του συγγραφέα.

Σε κάθε κείμενο διακρίνεται μια κεντρική ιδέα πάνω στην οποία βασίζεται ο συγγραφέας. Η περίληψη, επομένως, οφείλει να στηρίζεται στο κεντρικό θέμα του κειμένου που θα πρέπει να διατυπώνεται σε μια θεματική πρόταση. Η θεματική αυτή πρόταση θα αποτελέσει την αφετηρία πάνω στην οποία θα οργανωθεί η παρουσίαση των λεπτομερειών (π.χ. στο διήγημα αυτό ο συγγραφέας προβληματίζεται πάνω στο θέμα της ανεργίας).

Βέβαια, στην παρουσίαση των λεπτομερειών ο μαθητής οφείλει να σέβεται το αρχικό κείμενο, να ακολουθεί τη χρονική σειρά και παράλληλα να αποδίδει στην περίληψη το νόημα του κειμένου. Το λεξιλόγιο, φυσικά, διαφοροποιείται στην περίληψη, καθώς η διάταξη των φράσεων μεταβάλλεται ανάλογα με την προσωπική κρίση του γράφοντος. Σε καμία περίπτωση πάντως δεν ασκείται κρητική και δεν σχολιάζονται ιδέες του αρχικού κειμένου.

Ασκήσεις

Αριστοκρατία, ψηφοδόχος, δειγματοληψία, οδόφραγμα, απόληξη, αναβαθμός, αθυμία, απεμπολώ, ανιστόρητος, κοντόθωρος, διφορούμενος, συθέμελα, ψευδαισθήσεις, αφετηρία

• Η υγειονομική υπηρεσία του νόμου μας διεξάγει συνεχώς ________ στο πόσιμο νερό για να ελέγξει την καταλληλότητα του.
• Επειδή τα οικονομικά του δεν πάνε καλά τελευταία τον έχει κυριεύσει ________ .
• Για την καταμέτρηση των ψηφοδέλτιων πρέπει να ανοίξει η ________ κάλπη.
• Οι χρησμοί ήταν ________ . Μπορούσαν να ερμηνευτούν με πολλούς τρόπους.
• ________ είναι το πολίτευμα κατά το οποίο άρχουν οι ευγενείς.
• Οι πολιτικοί στην Ελλάδα από πολλούς έχουν χαρακτηριστεί ________ επειδή δεν βλέπουν τα πράγματα μακροπρόθεσμα.
• Το σπίτι κατά τη διάρκεια του σεισμού κουνήθηκε ________ .
• Οι αστυνομικοί έστησαν ________ , για να εμποδίσουν τους διαδηλωτές.
• Τα χωράφια στην περιοχή της Μάνης δεν είναι επίπεδα. Έχουν πολλούς ________ .
• Είναι ________ . Δεν γνωρίζει την επανάσταση του 1821.
• Είναι πραγματιστής γι’ αυτό δεν έχει ________ .
• Οι εκλογές αποτέλεσαν την ________ πολιτικών ανακατατάξεων.
• Η ________ της βελόνας είναι πολύ αιχμηρή.
• Στο βωμό του χρήματος πολλοί ________ απεμπολούν τις ηθικές τους αξίες.

Να αναλυθούν οι λέξεις στα Συνθετικά τους μέρη. Να βρείτε άλλες λέξεις που έχουν το ίδιο πρώτο συνθετικό.

• Αστάθμητος
• Αναμετριώνται
• Ψηφοδόχος
• Οδοφραγμάτων
• Ανιστόρητος
• Απόληξη
• Δημοκρατία
• Αθυμία
• Αριστοκρατία
• Δειγματοληψία
• Αμεριμνησία
• Κοντόθωρη

Να βρείτε συνώνυμα των λέξεων.

απόληξη, αναβαθμός, αθυμία, απεμπολώ, ανιστόρητος, κοντόθωρη

Να συνδέσετε τις φράσεις με τους ορισμούς τους.

1. Συνειρμός
2. Δημοκρατικό καθεστώς
3. Ολιγαρχικό καθεστώς
4. Διφορούμενες έννοιες
5. Κάφροι
6. Απολυταρχικά καθεστώτα
7. Αριστοκρατικά καθεστώτα
8. Ήθη
9. Φύλαρχος
10. Εσωτερική πειθαρχεία
11. Δικτατορία

• α) Ηγέτης, αρχηγός
• β) Στο σύστημα διακυβέρνησης κατά το οποίο η εξουσία ασκείται από λίγα μόνο πρόσωπα ή από μια κυρίαρχη τάξη
• γ) Ονομασία των Δόξα ή Ξόξα, λαού της ΝΑ Αφρικής
• δ) Καθιερωμένα πρότυπα κοινωνικής συμπεριφοράς
• ε) Καθεστώτα στα οποία ο ανώτατος άρχοντας έχει απεριόριστες εξουσίες
• ζ) Παραστάσεις που ανακαλούνται στη μνήμη ύστερα από τη σύνδεση τους με μία αρχική
• η) Υπακοή με την ίδια τη θέληση του ανθρώπου σε αρχές
• θ) Καθεστώς που εγκαθιδρύεται συνήθως μετά από τη βίαιη κατάληψη της εξουσίας με πραξικόπημα
• ι) Το καθεστώς στο οποίο η πολιτική εξουσία πηγάζει από το λαό και ασκείται προς όφελος του
• κ) Καθεστώτα στα οποία η εξουσία βρίσκεται στα χέρια αυτών που έχουν ευγενική καταγωγή
• λ) Που επιδέχονται δύο ερμηνείες, ασαφείς, αόριστες

Απαντήσεις

Η Δημοκρατία

Οι άνθρωποι αναζητώντας τον ιδανικότερο τρόπο συμβίωσης κατέληξαν στο πολίτευμα της δημοκρατίας, επειδή προστατεύει τα αναφαίρετα δικαιώματα του ανθρώπου και του επιτρέπει ν’ αναπτύξει ολόπλευρα την προσωπικότητα του. Στην εφαρμογή του, όμως, αποδείχτηκε ιδιαίτερα εύθραυστο, αφού διαρκώς συντελούνται βιασμοί της δημοκρατικής ιδέας, που τείνουν να λάβουν μεγάλες διαστάσεις στην εποχή μας.

ΟΡΙΣΜΟΣ – ΕΙΔΗ

Δημοκρατία ονομάζεται το πολίτευμα, στο οποίο ανώτατο όγανο της πολιτείας είναι ο λαός. Αυτός ασκεί την κυρίαρχη εξουσία, η βούληση του είναι η ανώτατη πολιτειακή βούληση, στην οποία υποτάσσονται τα όργανα του κράτους και τα άτομα. Στο δημοκρατικό πολίτευμα κάθε εξουσία πηγάζει από το λαό και υπάρχει για να τον ωφελεί. Συγκεκριμένα, ο λαός ασκεί τη νομοθετική εξουσία έμμεσα (όπως γίνεται σήμερα στην κοινοβουλευτική δημοκρατία) ή άμεσα (όπως γινόταν στην αρχαία Αθήνα).

Η δημοκρατία διακρίνεται σε πολιτική, κοινωνική, οικονομική και πνευματικ. Η πολιτική δημοκρατία διασφαλίζει το σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου, το δικαίωμα κάθε πολίτη να σχηματίζει γνώμη και να την εκδηλώνει. Η κοινωνική καθορίζει το δικαίωμα του πολίτη να ζεί σε μια κοινωνία χωρίς ταξικούς διαχωρισμούς και διακρίσεις. Η οικονομική παρέχει τη δυνατότητα της ισότητας ευκαιριών για την κατανομή των αγαθών, ενώ η πνευματική κατοχυρώνει τις ελευθερίες του ατόμου, όπως την ελευθερία της σκέψης, της έκφρασης και της πίστης σε προσωπικά ιδεώδη.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

• 1) Ελεύθερη έκφραση της λαϊκής βούλησης, που εκδηλώνεται μέσω εκλογών.
• 2) Κοινοβουλευτισμός, όταν η εξουσία ασκείται από αντιπροσώπους.
• 3) Πολυκομματισμός, στην περίπτωση που η λαϊκή βούληση εκφράζεται διά μέσου πολλών κομμάτων, που διεκδικούν την εξουσία στις εκλογές.
• 4) Εναλλαγή κομμάτων στην εξουσία, όταν τα πολιτικά κόμματα διαδέχονται το ένα το άλλο στη διακυβέρνηση του τόπου ανάλογα με τις προτιμήσεις του λαού.
• 5) Ισονομία, που εξασφαλίζει την ισότητα όλων των πολιτών απέναντι στο νόμο.
• 6) Αξιοκρατία, που παρέχει σε όλους τις ίδιες ευκαιρίες για ανάδειξη στα ανώτατα αξιώματα.
• 7) Ελευθερία και αυτοδιάθεση, σύμφωνα με τις οποίες ο πολίτης είναι ελεύθερος να ζεί χωρίς κρατικούς περιορισμούς.
• 8 ) Σεβασμός ανθρώπινων δικαιωμάτων.
• 9) Ενδιαφέρον για τα κοινά, χωρίς το οποίο η κοινή προσπάθεια για την επίλυση των προβλημάτων αποβαίνει αναποτελεσματική.

Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

• 1) Αυξάνεται η αποτελεσματικότητα των πολιτικών ενεργειών, αφού συντονίζεται η ατομική προσπάθεια και -μέσω της συνεργασίας- πολλαπλασιάζεται η εμβέλεια της.
• 2) Λαμβάνεται υπόψη η βούληση της πλειοψηφίας και τα αιτήματα της ελευθερίας και της δικαιοσήνης.
• 3) Εξασφαλίζει ήρεμη ζωή, ωθεί στην πρόοδο και στην ευημερία, παγιώνει (παγιώνω = εχω καλή ζωή, σταθεροποιώ) την ειρήνη.
• 4) Σέβεται τα ατομικά δικαιώματα και τις βασικές ελευθερίες, με αποτέλεσμα να αναβαθμίζεται η ανθρώπινη αξία.
• 5) Επιτρέπει στον άνθρωπο να καλλιεργεί τον εαυτό του, να διαμορφώνει αβίαστα την προσωπικότητα του και να ανάγεται σε υποδειγματικό ελεύθερο πολίτη.
• 6) Προάγει την οικονομί, το εμπόριο, ενώ παράλληλα συντέλει στην πνευματική και ηθική πρόοδο.
• 7) Διασφαλίζει την κοινωνική ισσοροπία, τη γαλήνη και παρέχει το αίσθημα της ασφάλειας.

Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ – ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ

• 1) Η δημιουργία του καταναλωτικού τύπου ανθρώπου περιόρισε τη δυνατότητα του αυτοκαθαρισμού του, την ελευθερία του και τον αποπροσανατόλισε από την ενασχόληση με τα κοινά.
• 2) Οι αντιπρόσωποι του λαού δεν προωθούν τα συμφέροντα του, αλλά γίνονται φερέφωνα των ιδιαίτερων συμφερόντων των οικονμικών τάξεων.
• 3) Οι ηλεκτρονικοί μηχανισμοί επηρεασμού της κοινής γνώμης την κατευθήνου, καθιστώντας τον πολίτη πιστό υπήκοο αλλότριων επιδιώξεων και εμπορευματοποιούν την ψήφο, μετατρέποντας την σε εξαγοράσιμο αγαθό.
• 4) Δεν συνυπάρχουν η πολιτική και η κοινωνική δημοκρατία. Η δημοκρατία περιορίζεται σε πολιτικό αποκλειστικά επίπεδο και δεν διαχέεται σε κοινωνικούς χώρους, όπως η εργασία, η παιδεία, οι διοικητικοί μηχανισμοί.
• 5) Στη σημερινή εποχή παντοδυναμίας της ηλεκτρονικής τεχνικής δεν ελέγχει ο πολίτης την εξουσία, αλλά η εξουσία ασκεί αμείλικτο έλεγχο στους υπηκόους της, ενεργώντας συχνά μυστικά και ερήμην τους.
• 6) Η εξέλιξη του τεχνοκρατισμού ανέδειξε μία ελίτ ειδικών, που κατέχουν τη γνώση και τη δυνατότητα επίλυσης των πολ΄θπλοκων σύγχρονων προβλημάτων με αποτέλεσμα την απομάκρυνση του μέσου πολίτη από τα κέντρα λήψης αποφάσεων.
• 7) Η εξουσία οργανώνεται από την κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας προς τη βάση, δημιουργώντας δαιδαλώδη γραφειοκρατικά φαινόμενα.

ΑΙΤΙΑ

• 1) Δυσπιστία απέναντι στην πολιτική και τους φορείς της εξουσία: ο μέσος πολίτης αισθάνεται ότι η συμμετοχή του στα κοινά είναι αναποτελεσματική και ότι ο ίδιος γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και εμπαιγμού (εμπαιγμός = κοροϊδία). Γι’ αυτό απορρίπτει την ενασχόληση με τα πολιτικά δρώμενα και αμφισβητεί την ίδια τη δημοκρατία ως πολίτευμα.
• 2) Αρρυθμία στη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος: τα κομμάτια αρχών που λειτουργούν με δημοκρατικές διαδικασίες και σέβονται τις αποφάσεις της βάσης απουσιάζουν από την πολιτική πραγματικότητα. Οι υπάρχοντες κομματικοί σχηματισμοί λειτουργούν ανορθόδοξα, ενώ παράλληλα ο πολίτης αδυνατεί να εκφραστεί πολιτικά έξω απ’ αυτούς.
• 3) Εσφαλμένη πολιτικοποίηση – κομματικοποίησ: λόγω έλλειψης προβληματισμο, η κοινή γνώμη προβαίνει σε απλουστεύσεις και γενικεύσεις ή δογματικές θέσεις και γίνεται εκφραστής συνθημάτων και απλός οπαδός.
• 4) Ατομικισμό: η ηθική κρίση που χαρακτηρίζει την εποχή μας, οδήγησε στην υποβάθμιση της ανθρώπινης αξίας και στον παραγκωνισμό του “εμείς” και του “εγώ”. Ο μέσος άνθρωπος, επομένως, προτάσσει ως μοναδικό στόχο την ικανοποίηση των προσωπικών του επιδιώξεων καταφεύγοντας σε ατομικές λύσεις και στα πολιτειακά ζητήματα.
• 5) Κυρίαρχη νοοτροπία για την πολιτική: καλλιεργείται έντεχνα, με τη βοήθεια των μέσων ενημέρωσης, η αντίληψη ότι η πολιτική είναι συνώνυμη με την απάτη και το ψεύδος, ώστε να παρουσιαστούν τα κακώς κείμενα ως “αναγκαία κακά” και να εφησυχάσει η κοινή γνώμη.
• 6) Δυσλειτουργία των φορέων κοινωνικοποίηση: η οικογένοια και το σχολείο δεν καλλιεργούν το δημοκρατικό ήθος, αφού δεν προωθούν πάντα το διάλογο και παράγουν πειθήνιους υπήκοους και όχι ενεργούς πολίτες.
• 7) Επιπλέον, λειτουργούν αντιδημοκρατικά οι περισσότεροι κοινωνικοί χώροι και φορείς, με αποτέλεσμα ο πολίτης να μην εθίζεται στις δημοκρατικές διαδικασίες.

ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

α. Στο άτομο:

• 1) Καλλιεργούνται τάσεις περιθωριοποίηση, απολιτικοποίησης και ιδιώτευση.
• 2) Ενθαρρύνεται η αναζήτηση ατομικών – προσωπικών λύσεων και προβάλλεται ως αυτοσκοπός η προσωπική ικανοποίηση, με επακόλουθο την αποξένωση από τους άλλους.
• 3) Οι αποτυχημένες ατομικές ενέργειες οδηγούν από τη μία πλευρά στην απογοήτευση και στο σκεπτικισμό, ενώ από την άλλη στην υιοθέτηση της μοιρολατρίας ως στάσης ζωής.
• 4) Ενισχύεται η αντικοινωνική συμπεριφορά αφού θεωρείται ιδανικός τρόπος απόδοσης δικαιοσήνης και δυναμιτίζεται (καταστρέφεται) η επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων.
• 5) Καλλιεργείται ο φανατισμός και ο δογματισμός, με αποτέλεσμα το άτομο να απομακρύνεται από την αλήθεια και την ουσιαστική γνώση.

β. Στην κοινωνία:

• 1) Η κοινωνία καταδικάζεται σε στασιμότητα, αφού δεν ανανεώνεται, ούτε εκσυγχρονίζεται με τη βοήθεια του διαλόγου και την απρόσκοπτη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.
• 2) Ελλοχεύει ο κίνδυνος εξάπλωσης ολοκληρωτικών αντιλήψεων και επιβολής αυταρχικών καθεστώτων.

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

• 1) Η δημοκρατία δεν είναι μόνο πολιτικό σύστημα, αλλά και τρόπος ζωής.
• 2) Ο κοινωνικός – πολιτικός προβληματισμός προϋποθέτει σωστή ενημέρωση και διάλογο.
• 3) Η ελεύθερη έκφραση και η ανταλλαγή απόψεων αποτελούν τις βάσεις της δημοκρατίας.
• 4) Χρειάζεται η δημιουργία στέρεας και πολυδιάστατης πολιτικής – πολιτιστικής κουλτούρας (παράδοσης).
• 5) Καθοριστικός αποβαίνει ο ρόλος του σχολείου, που χρειάζεται να παρέχει πολλαπλές ευκαιρίε, πολύπλευρη γνώση και να προωθεί το διάλογο, την έρευνα, την κριτική.
• 6) Αναγκαία θεωρείται η επανένταξη του πολίτη και των πολιτικών δυνάμεων στις πολιτικές διαδικασίες.
• 7) Τέλος, θα μπορούσε να προτείνει κανείς την αναθεώρηση και ουσιαστικοποίηση του ρόλου του κοινοβουλίου, τον εκδημοκρατισμό των κομμάτων και τη ριζική αναδιοργάνωση των διοικητικών θεσμών.

Κρίνεται, επομένως, επιτακτικός ο εκδημοκρατισμός του πολιτεύματος που συνιστάται στη διεύρηνση της εξουσίας στο χώρο της κοινωνίας των πολιτών, στο σχολείο, στην εργασία, στη δημόσια διοίκηση. Μια τέτοια προσπάθεια, όμως, προϋποθέτει ενεργητική συμμετοχή του πολίτη στα κοινά.

Ποιοί είναι οι κίνδυνοι που απειλούν τη δημοκρατία τη σημερινή εποχή λόγω του σύγχρονου πολιτισμού;

• 1) Ο τεχνοκρατικός πολιτισμός αποπροσανατολίζει το άτομο απο τις ουσιαστικές ανάγκες του και μονοδρομεί το ενδιαφέρον του στην επίτευξη υλιστικών στόχων. Αποτέλεσμα η απουσία ελεύθερου χρόνου και η αδυναμία ενασχόλησης του ατόμου με τα κοινά.
• 2) Ο ατομικισμός καθιστά το άτομο ανίκανο να λειτοργήσει συλλογικά.
• 3) Ο διοικητικός συγκεντρωτισμός (συγκεκριμένα πρόσωπα) δεν επιτρέπει την ανάληψη προτοβουλιών από άλλους φορείς και παραδίδει την εξουσία σε ορισμένα πρόσωπα.
• 4) Η γραφειοκρατία υποβιβάζει την ανθρώπινη υπόσταση, αποπροσωποποιεί (εκμηδενίζει την προσωπικότητα) το άτομο, κωλλυσιεργεί (εμποδίζει) την ανάπτυξη.
• 5) Η απουσία πνευματικής καλλιέργειας και κρητικής ικανότητας κάνει το άτομο υπάκουο και όχι πολίτη.
• 6) Τα οικονομικά συμφέροντα που προωθούνται απο ασυνείδητους δημαγωγούς (πολιτικοί οι οποίοι διαστρεβλώνουν την αλήθεια) απειλούν το συλλογικό συμφέρον.
• 7) Η ίδια η φύση της δημοκρατίας λόγω της ελευθερίας που παρέχει δίνει τη δυνατότητα στους εχθρούς της να δράσουν και να την ανατρέψουν.
• 8 ) Οι νέοι σήμερα απογοητεύονται επειδή ο λόγος τους δεν εισακούεται από τους πολιτικούς, και δηλώνουν αδιαφορία για την σύγχρονη πολιτική μας.

Για να υπάρξει δημοκρατικό πολίτευμα απαιτούνται:

• 1) Πολυκομματισμός -> δυνατότητα επιλογών μέσα από διαφορετικά πολιτικά σχήματα.
• 2) Ελεύθερη και σωστή πληροφόρηση από τα ΜΜΕ.
• 3) Ελεύθερες επιλογές που κι αυτές με τη σειρά τους απαιτούν:
  • α) παιδεία
  • β) οικονομική ελευθερία
  • γ) απουσία βίας
  • δ) δυνατότητα να ασκείς ελεύθερα το δικαίωμα σου
  • στ) διάλογος, απουσία φανατισμού, σεβασμός στους θεσμούς, συμμετοχή του ατόμου για τα κοινωνικά δρώμενα.

Προυποθέσεις πραγμάτωσης της γνήσιας δημοκρατίας

• 1) Κατωχύρωση των ελευθεριών του πολίτη και σεβασμός στην προσωπικότητα του από την πλευρά της εξουσίας.
• 2) Σεβασμός στους πολιτικούς θεσμούς που υπηρετούν την λειτουργία της δημοκρατίας.
• 3) Καλιέργεια του πνεύματος συμμετοχής στα κοινά.
• 4) Λειτουργία της πληροφόρησης κατά αντικειμενικό τρόπο και σωστή λειτουργία του τύπου.
• 5) Αμοιβαίες υποχωρήσεις από τις κοινωνικές τάξεις.
• 6) Ο θεσμός του σχολείου να διαμορφώνει υπεύθηνους πολίτες.
• 7) Διασφάλιση ίσω ευκαιριών για οικονομική και κοινωνική ανάδειξη.

Πειθώ

Επίκληση στη λογική

Επιχειρήματα και τεκμήρια

 

Όταν η πειθώ έχει ως στόχο την απόδειξη μιας θέσης/άποψης, καταφεύγει στην επίκληση της λογικής και χρησιμοποιεί ως μέσα επιχειρήματα και τεκμήρια.

Επιχειρήματα, με την ευρύτερη έννοια, είναι λογικές προτάσεις που συνήθως διευθετούνται σε κλιμακωτή σειρά για την απόδειξη μιας θέσης. Σύμφωνα με τον αυστηρότερο ορισμό της Λογικής, επιχείρημα είναι μια σειρά προτάσεων/κρίσεων με την εξής χαρακτηριστική δομή: μία ή περισσότερες προτάσεις (προκείμενες) χρησιμεύουν ως βάση για την αποδοχή μιας άλλης πρότασης (συμπέρασμα), η οποία ακολουθεί λογικά τις προκείμενες. Η διαδικασία ή η μέθοδος με την οποία ο νους καταστρώνει ένα επιχείρημα λέγεται συλλογισμός.

Τεκμήρια είναι συγκεκριμένα στοιχεία που αναφέρονται σε μια ορισμένη εμπειρία (παραδείγματα αλήθειες, γεγονότα, αυθεντίες, στατιστικά στοιχεία κτλ.) και χρησιμοποιούνται από τον πομπό για να υποστηρίξει τα επιχειρήματα του.

 

ΠΕΙΘΩ

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΘΕΣΗΣ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ

 

Παράδειγμα

Προκείμενες

Τα φάρμακα που έχουν επικίνδυνες παρενέργειες πρέπει να αποσύρονται από την κυκλοφορία.

Το φάρμακο Χ αποδείχτηκε οτί έχει επικίνδυνες παρενέργειες.

Συμπέρασμα

Άρα το φάρμακο Χ πρέπει να αποσυρθεί από την κυκλοφορία.

-

Εγκυρότητα, αλήθεια, ορθότητα ενός επιχειρήματος

 

Εγκυρότητα

Ένα επιχείρημα θεωρείται έγκυρο, όταν οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα σε ένα βέβαιο συμπέρασμα. Η εγκυρότητα δηλαδή του επιχειρήματος εξαρτάται από τη λογική μορφή του, και συγκεκριμένα αφορά τη, σύμφωνα με καθορισμένους κανόνες, σχέση μεταξύ των προκείμενων και του συμπάσματος.

Αλήθεια

Αντίθετα, η αλήθεια του επιχειρήματος εξαρτάται από το περιεχόμενο του, και συγκεκριμένα αφορά τη (νοηματική) σχέση προκείμενων και συμπεράσματος με την πραγματικότητα. Αν οι προκείμενες και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε τις θεωρούμε αληθείς κρίσεις/προτάσεις. Επομένως, εγκυρότητα και αλήθεια σε ένα επιχείρημα είναι δύο έννοιες διαφορετικές, που δεν πρέπει να συγχέονται.

Ορθότητα

Πάντως, για να θεωρηθεί ένα επιχείρημα (ή ένας συλλογισμός) λογικώς ορθό(ς) πρέπει να είναι συγχρόνως έγκυρο και οι προκείμενες του αληθείς. Ο συλλογισμός που δίνει ορθό συμπέρασμα λέγεται (και) απόδειξη.

Παραλογικοί συλλογισμοί:

Μερικά συλλογιστικά σχήματα αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και επομένως δεν έχουν αποδεικτική αξία. Εντούτις, επειδή εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τα έγκυρα, μπορούν να επηρεάσουν το δέκτη του μηνύματος και τελικά να τον παραπλανήσουν. Τα συλλογιστικά αυτά σχήματα, που λέγονται και παραλογισμοί, μπορεί να οφείλονται είτε σε λογικά σφάλματα είτε σε πρόθεση εξαπάτησης, σε λογική δηλαδή παγίδα που στήνει ο πομπός στο δέκτη.

Στην τελευταία περίπτωση ο παραλογισμός ονομάζεται σόφισμα.

π.χ.

Όσοι δεν εργάζονται είναι τεμπέληδες.

Ο γείτονας μας δεν εργάζεται.

Άρα, ο γείτονας μας είναι τεμπέλης.

-

Αξιολόγηση του επιχειρήματος

Για να αξιολογήσουμε την αποδεικτική ισχύ των επιχειρημάτων μας ή για να ανακατασκευάσουμε τα επιχειρήματα κάποιου άλλου, ελέγχουμε:

• α) Αν οι προκείμενες είναι αληθείς, δηλαδή αν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
• β) Αν το συμπέρασμα απορρέει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενε, οπότε το επιχείρημα θεωρείται έγκυρο.

Ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση ενός επιχειρήματος έχει να διακρίνουμε αν οι κρίσεις που αποτελούν τις προκείμενες είναι γενικά αποδεκτές αλήθειες (π.χ. η Γή γυρίζει γύρω από τον ήλιο) ή προσωπικές γνώμες (π.χ. ο συναγωνισμός στα αθλήματα ενθαρρύνει τη βία). Σε ένα επιχείρημα είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται ως αποδεικτικά στοιχεία και τα δύο, αλλά πρέπει να κάνουμε σωστή διάκριση μεταξύ τους, γιατί ένα επιχείρημα που βασίζεται μόνο σε γνώμες δεν έχει αποδεικτική ισχύ.

Σημασία και αξιολόγηση των τεκμηρίων

Η ευκολία με την οποία μπορούν να μας παραπλανήσουν οι συλλογισμοί, μας υποχρεώνει να απαιτούμε από το συνομιλητή ή το συγγραφέα να τεκμηριώνει τις απόψεις του βασιζόμενος σε επιστημονικά δεδομένα, σε στατιστικές κτλ. Τα στοιχεία αυτά πρέπει να είναι εξακριβωμένα και επεξεργασμένα, διαφορετικά είναι εύκολο να λειτουργήσουν παραπλανητικά. Επομένως ο τεκμηριωμένος λόγος πρέπει να στηρίζεται σε ορθά (ισχυρά) επιχειρήματα (όχι σοφίσματα ή παραλογισμού) και σε ελεγμένα στοιχεία.

—————————————————–

Επίκληση στο συναίσθημα (του δέκτη)

Είδαμε ότι μερικές φορές η πειθώ έχει ως στόχο να προκαλέσει μια απόφαση/ενέργεια. Στην περίπτωση αυτή συχνά δεν αρκεί η επίκληση στη λογική του δέκτη, με την αποδεικτική ισχύ της επιχειρηματολογίας, αλλά χρειάζεται επιπλέον και η επίκληση σ’ εκείνα τα συναισθήματα («πάθη»), όπως οργή, πραότητα, αγάπη, μίσος, φόβο, εμπιστοσύνη, οίκτο, αγανάκτηση, φθόνο, ντροπή, περιφρόνηση κτλ. Ορίζει τρείς παραμέτρους τις οποίες πρέπει να λαμβάνει υπόψη του ο ρήτορας σχετικά με κάθε συναίσθημα: σε ποιά διάθεση πρέπει να βρίσκεται το ακροατήριο, για να κυριευθεί από το συγκεκριμένο συναίσθημα, προς ποιούς το απευθύνει και ποιά αίτια το προκαλούν.

Συνηθισμένα μέσα για την επίκληση των παραπάνω συναισθημάτων με στόχο την πειθώ είναι η περιγραφή και η αφήγηση. ->

Παραδείγματα

Ένας βουλευτής που εισηγείται αύξηση των πολεμικών δαπανών, στην προσπάθεια του να πείσει, διεγείρει το φόβο του ακροατηρίου για την ασφάλεια της χώρας περιγράφοντας παραστατικά τον εκσυγχρονισμένο πολεμικό εξοπλισμό του γειτονικού εχθρικού κράτους σε αντίθεση με τον απαρχαιωμένο της δικής του χώρας. Αντίστοιχα, ένας δικηγόρος περιλαμβάνει στην υπεράσπιση του τον ανήλικο κατηγορούμενο στην κλοπή, με στόχο να προκαλέσει τον οίκτο των δικαστών και το μετριασμό της ποινής του κατηγορούμενου.

Μερικές φορές γίνεται κατάχρηση της παραπάνω τακτικής («επίκληση στο συναίσθημα») από πρόσωπα που εκμεταλλεύονται τα συναισθήματ, τις προκαταλήψει, τα όνειρα, τις προσδοκίες κτλ. του κοινού ανθρώπου, για να πετύχουν το σκοπό τους. ->

Η κινδυνολογία ότι δήθεν επίκειται πόλεμο, πείν, εξάρθρωση της οικονομίας, διάλυση της χώρας, καταστροφή του κόσμου κτλ.

—————————————————–

Επίκληση στο ήθος (του πομπού) πομπός = χαρακτήρας

Για να είναι αποτελεσματική η πειθώ, είναι απαραίτητο να κερδίσει ο πομπός με το λόγο του την εμπιστοσύνη του δέκτη. Εννοείται ότι η εντύπωση για την αξιοπιστία του πομπού πρέπει να απορρέει από τον ίδιο το λόγο του και όχι από την εικόνα που τυχόν έχει σχηματίσει προηγουμένως ο δέκτης γι’ αυτόν.

—————————————————–

Επίκληση στην αυθεντία

Πολλές φορές ο πομπός, για να ενισχύσει την αξιοπιστία ενός επιχειρήματος, επικαλείται κάποια αυθεντία που συμμερίζεται τη συγκεκριμένη θέση, και συχνά παραθέτει τα ανάλογα αποσπάσματα. Ειδικά στον επιστημονικό λόγο η παράθεση τέτοιων αποσπασμάτων είναι αναμενόμενη και ως ένα βαθμό θεμιτή με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας δείχνει ότι κατέχει τη σχετική βιβλιογραφία και ότι βασίζεται σε αξιόπιστες πηγές. Μερικές φορές, όμως, γίνεται κατάχρηση της επίκλησης στην αυθεντία, για να καλύψει ο πομπός την έλλειψη επιχειρημάτων. Υπάρχει, μάλιστα, η περίπτωση να επικαλείται δημοφιλή πρόσωπα τα οποία είναι βέβαια αυθεντίες στον τομέα τους, αλλά δεν είναι ειδικοί στο θέμα που πραγματεύεται ο πομπός.

—————————————————–

Επίθεση στο ήθος του αντιπάλου

Ορισμένες φορές αυτός που επιχειρηματολογε, αντί να ανασκευάσει τα επιχειρήματα του αντιπάλου του, κάνει μια προσωπική επίθεση εναντίον του, δηλαδή ασκεί κριτική στο χαρακτήρα του και στην ιδιωτική του ζωή π.χ., «Ο διευθηντής της εταιρίας Χ, που ανταγωνίζεται τα προϊόντα μας, δεν είναι καθόλου αξιόπιστο πρόσωπο. Σας πληροφορώ ότι η οικογενοιακή του ζωή υπήρξε σκανδαλώδης. Εγώ, τουλάχιστον, ποτέ δε θα αγόραζα ένα προϊόν της δικής του εταιρίας».

Έλεγχος της δημοκρατικής ιδέας.

Στη ζωή των λαών έρχεται κάποια στιγμή όπου από έναν αστάθμητο συνειρμό περιστάσεων, το κοινωνικό σύνολο καλείται να δώσει εξετάσεις και ν’ αποδείξει αν είναι ώριμο για τη Δημοκρατία. Δεν πρόκειται εδώ για τις ξεκάθαρες εκείνες περιπτώσεις όπου δημοκρατικό και ολιγαρχικό καθεστώς αναμετριώνται, μπαίνουν και τα δύο στην ψηφοδόχο και περιμένουν το αποτέλεσμα της εκλογής. Μήτε για τις άλλο τόσο ξεκάθαρες, δυναμικές έστω, αναμετρήσεις των οδοφραγμάτων. Εκεί, ο πολίτης ξέρει καλά ανάμεσα σε τι έχει να διαλέξει. Πρόκειται για τις θολές, τις ύπουλες καταστάσεις, όπου πίσω από τις λέξεις κρύβονται έννοιες φευγαλέες, όπου άλλο ζητάς κι άλλο βρίσκεις, όπου διαλέγεις χωρίς να ξέρεις τι ακριβώς διαλέγεις. Η εποχή μας, μέγας διδάσκαλος στις διφορούμενες έννοιες, διαπρέπει και σε τέτοιες απατηλές προτάσεις εκλογής.

Πολλοί - δεν θα πούμε οι περισσότεροι – νομίζουν πως η Δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα. Δεν ξέρουν πως πρόκειται γι’ απόληξη κι όχι γι’ αφετηρία. Δημοκρατία σημαίνει αναβαθμός πολιτισμού. Προϋποθέτει πολλά πράγματα, όχι απλώς έναν ιδεολογικό προσανατολισμό ή μια κατεύθηνση του γούστου. Γίνεσαι άξιος να υψωθείς ως τη δημοκρατική ιδέα, όταν έχεις πριν διανύσει κάποια στάδια εσωτερικού εκπολιτισμού. Μια Δημοκρατία στους Κάφρους είναι αδιανόητη, ενώ είναι νοητά εκεί όλα τ’ άλλα καθεστώτα, ολιγαρχικά, απολυταρχικά, ιδιαίτερα τ’ αριστοκρατικά, γιατί η αριστοκρατία είναι έννοια σχετική, εξαρτημένη στενά από τους τοπικούς όρους και ήθη. Οι φύλαρχοι είναι μια αριστοκρατία. Η Δημοκρατία δεν ξέρει φύλαρχους κι αυτό είναι βέβαια παρακινδυνευμένο, γιατί μπορεί να κλονίσει την έννοια της φυσικής ιεραρχίας, όταν η πειθαρχία δεν είναι εσωτερική, όταν δηλαδή τα άτομα δεν έχουν ακόμα αξιωθεί να φτάσουν στο επίπεδο πολιτισμού όπου ο πολίτης προσηλώνεται σε γενικές ιδέες όχι παραμορφωμένες σε φόβητρα.

Κάθε φορά που εκδηλώνεται ή που υποβόσκει μια κρίση της δημοκρατικής ιδέας, πρέπει να ψάχνουμε να βρούμε αν τα αίτια είναι εξωτερικά ή εσωτερικά, μ’ άλλα λόγια αν φταίνε οι ιστορικές συνθήκες ή μήπως υπάρχει μια ανεπάρκεια οργανική μέσα στα άτομα-φορείς της ιδέας. Βέβαια οι συνθήκες αυτές δεν είναι απόλυτες ιδιέταιρα η δεύτερη. Δεν φταίνε ποτέ όλοι για την κάμψη της δημοκρατικής αρετής. Επειδή όμως οι λαοί σαν ιστορικές μονάδες χαρακτηρίζονται από την πλειοψηφία, σε περίπτωση τέτοια πρέπει ν’ αναρωτιόμαστε μήπως υστερεί κάτι στην ίδια την ωριμότητα των λαών αυτών. Μήπως δεν έχει συμπληρωθεί η διαδρομή που θα τους έκανε άξιους της Δημοκρατίας.

Είναι πάντοτε επικίνδυνο να γενικεύει κανένας, αλλά και η δειγματοληψία δεν μπορεί να καταργηθεί σα μέθοδος. Μου έχει τύχει πάμπολλες φορές, σε συζήτηση όχι διαλογική αλλά σε κύκλο, ν’ ακούσω κάποιον να λέει, όταν οι διαπιστώσεις φαίνονται να φτάνουν σε αδιέξοδο: «Μωρέ εμάς μας χρειάζεται δικτατορία!» – και δύο-τρείς άλλοι γύρω να συμφωνούν, κουνώντας επιδοκιμαστικά τα κεφάλια τους. Τότε κάτι μαραίνεται μέσα μου, με κιριεύει αθυμία. Όχι γιατί οι άνθρωποι αυτοί βρίσκονται, κατά τη γνώμη μου, σε πλάνη. Αλλά γιατί βλέπω πόσο εύκολα απεμπολούν τα άτομα τις ελευθερίες τους, τα ευγενέστερα δικαιώματα τους, ό,τι με τόσους αγώνες έχει κατακτηθεί στο μάκρος της ιστορίας, με τόσο αίμα. Απεμπολούν δηλαδή την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Και πόσο είναι πρόθυμοι οι άνθρωποι να την ανταλλάξουν με μιαν αβασάνιστη, κοντόθωρη, χαμηλή αμεριμνησία, που δεν τους εξασφαλίζει – όπως νομίζουν – τα κεκτημένα, αλλά που τους δίνει την ψευδαίσθηση πως τα εξασφαλίζει. Γιατί κανένας, κι ο πιο ανιστόρητος, δεν μπορεί να μην ξέρει ότι τα τέτοια καθεστώτα, τ’ αυταρχικά, τα πιεστικά, έχουν κακό τέλος, και πως τη στιγμή της ανατροπής τους ο σπασμός κλονίζει συθέμελα, συνεπαίρνει τα πάντα, παράνομα και νόμιμα μαζί, ένοχα κι αθώα.

Για να γίνει ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας, πρέπει να πάψει πρώτα να πιστεύει στο χωροφύλακα. Να βλέπει σ’ αυτόν το σύμβολο της εξουσίας κι όχι την ενσάρκωση της. Να μην τον κρίνει απαραίτητο στο κάθε του βήμα, επιτηρητή και παιδαγωγό. Ένας λαός άξιος της Δημοκρατίας δίνει εξετάσεις καθημερινά, όχι μονάχα μπροστά στην κάλπη δίνει εξετάσεις στα πιο μικρά πράγματα της καθημερινής ζωής: σέβεται τη θέση του στην «ουρά», προσέχει να μην ενοχλεί τον διπλανό του, πιστεύει πως έχει πρώτα καθήκοντα και έπειτα δικαιώματα. Η κοινωνική αγωγή είναι αναγκαία προυπόθεση της δημοκρατίας. Όταν ακούω τους παραπάνω κυρίους να λένε πως τους χρειάζεται δικτατορία, χαμογελώ μέσα μου, παρ’ όλη μου την αθυμία, γιατί συλλογίζομαι πως δεν το καταλαβαίνουν τι λένε πραγματικά: ότι τους λείπει η αγωγή. Πως μπορεί να νοηθεί Δημοκρατία δίχως το σεβασμό του διπλανού σου;